Фанера заводының «халык дошманы»: Яшел Үзән җирендә янган йолдыз

Фото: Рәхимулла Гарифуллинның шәхси  архивыннан

Зеленодольск фанера заводы... 1898 елда америкалы Ропсом нигез салган бу ширкәт, «нулевой» елларда Татарстан фанерасының 60 процентын җитештерә, ә 90 процентын чит илләргә – Европага, Америкага сата! Дөньякүләм танылган предприятие. Ләкин без бүген фанера турында түгел, ә шушында эшләгән бер шәхес турында сөйләшәчәкбез.

1930 еллар. Заводның юрисконсульты булып бик тыйнак, бик әдәпле, ләкин бик белемле бер кеше эшли. Әмма аның чын йөзен, аның кем икәнен заводташлары да аз белә. Ә ул – Казанның данлыклы «Мөхәммәдия» мәдрәсәсен тәмамлап, белем эстәп ерак Бәйрутка кадәр барып җиткән, 1913 елда көллиятне тәмамлаган, шәрык телләрен камил белгән, дөнья күргән галим! Ул – Ибраһим Зариф улы Әмирханов.

Күз алдыгызга китерегез: бу кеше – «Әл-Ислах» комитеты җитәкчеләренең берсе, шул исемдәге газета чыгаручы. Татар халкында милли үзаң уятучы, фикер яңарышына этәргеч бирүче шәхес! Октябрь инкыйлабыннан соң ул – халык судьясы, Казан губернасы Милләтләр эшләре бүлеге мөдире, ТАССР Югары суды әгъзасы. 1924–1926 елларда ул хәтта Согуд Гарәбстанындагы совет илчелегендә секретарь булып эшли! Аннан соң – безнең Яшел Үзәнгә, фанера заводына килә.

Ни өчен монда килгән соң мондый дәрәҗәле кеше? Бәлки, язмыш, бәлки, яшеренергә кирәк булгандыр, бәлки, тыныч хезмәт эзләгәндер... Ләкин язмыштан узмыш юк.

1937 елның 23 декабре... Сап-салкын кыш көне. Ибраһим Әмирханов эштән өенә кайта. Әмма аңа бүген өенә керергә язмаган. «Халык дошманы» дигән ялган язу тагып, аны кулга алалар. Шул ук минутта Бауман урамындагы фатирында тентү башлана. Бәлки, бу минутта аның китапларын, кулъязмаларын, ерак Бәйруттан кайтарган фотосурәтләрен чүплиләрдер... Ә ул, әсир төшкән шәхес, тәрәзәдән үзенең төтен чыгарган фанера заводына карыйдыр. Шуннан соң аны Казанга алып китәләр…

1938 ел. Ибраһим Әмирханов Казанда вафат була. Рәсми сәбәбе... Әмма без аның яшәү рәвеше үлеменнән көчлерәк булуын беләбез. Ул хаксыз гаепләнгән, ул хаксыз үтерелгән диярлек, әмма  соңыннан акланган – реабилитацияләнгән!

Әйе, ул акланган. Ләкин без аны беләбезме? Без аның турында мәктәп дәреслекләрендә укыйбызмы? Яшел Үзәндә аның исемен йөрткән урам бармы? Ә бит ул – бөек язучы Фатыйх Әмирханның абыйсы. Ул – татар мәдәниятенең, татар хокукының нигез ташларын салучы.

Кадерле яшел үзәнлеләр! Киләсе тапкыр фанера заводы яныннан үткәндә, туктагыз. Тыңлагыз. Бәлки, иске стеналар сезгә бер сер сөйләр: монда заманында дөнья күргән, шәрык телләрен белгән, халкы өчен янып яшәгән бөек татар эшләгән, дияр. Аның исеме – Ибраһим Әмирханов.

Без аны искә алмасак, безнең хәтер бушлык булып калыр. Без аны искә алмасак, безнең йөрәкләр суыныр, йә безнең рухыбыз югалыр. Әйе, заводлар мөһим, сәнәгать кирәк. Ләкин бер генә завод та, бер генә фанера да, бер генә акча да бөек шәхесләрне алыштыра алмый.

Язма Яшел Үзән эзтабары Рәхимулла Гарифуллин мәгълүматларына нигезләнеп әзерләнде.