Яшел Үзән

Яшел Үзән районы Урысбага авыллары атамасының килеп чыгышы

Авылыбыз бик борынгы булуына да карамастан, аның турында мәгълүматлар бик аз.

К. Насыйринең алда әйтеп үтелгән хезмәтендә, Урысбага авылы тарихына караган түбәндәге мәгълүматлар урнаштырылган: «Рәсбуга авылы — исеменә караганда бик кадимче авылдыр. Риваять кылалар: иң әүвәл башта бу авылга берәү Рәсбуга яки Рәсбай дигән кеше килеп утыргандыр. Кайдан килгәненә риваятьләр юк. Бәгьзеләр риваять кылалар: анда иң әүвәл килеп утырган кеше бер хатын кешесе икән. Бер баласы белән килгән. Җирне казып, шунда үзенә торырлык куыш ясап кына торган. Бер сихерче, чуаш хатыны икән...»

Нәтиҗә ясап шуны әйтергә мөмкин, К. Насыйри Урысбага авылы атамасын, кеше исеменнән алынган дип карый.

Профессор Н.И. Золотницкий Урысбага исеменең этимологиясен «Ураз (чагтай, казан татарлары телендә) -— «бәхет», «язмыш»+бакты —- «карады»». Урызбахты, счастье взглянуло» — дип аңлата.

Профессор Г.Ф. Саттаров мондый фикерләр әйтә: «Урысбага атамасы ураз — бәхет (исем)+ баса — карый (хәзерге заман хикәя фигыль) төзелешеннән гыйбарәт һәм синтаксик яктан җыйнак җөмлә тәшкил итеп, Ураз-ия, бага—хәбәр «бәхет карый» дигән мәгънәне белдерә.

Уразбага исем комонимга әверелгән беркадзәр фонетик үзгәреш кичереп, Урысбага формасын алган. Бу рәвешле ул «урыс (рус) бага (карый)» дигән мәгънәне аңлата. Ураз (бәхет) сүзенең урыс (рус) этнонимына тәңгәл килә торган күчеш ясавы, хәзерге татар телендә ураз (бәхет) сүзенең бөтенләй кулланылмавы, архаиклашуы, икенче төрле әйткәндә, аның лексик-семантик мәгънәсенең халыкка билгеле булмавы белән бәйләнешле. Халык этимологиясе тәэсирендә ураз (бәхет) сүзе бу атамада фонетик әйтелеше ягыннан үзенә якын торган урыс (рус) этнонимы белән алмаштырылган: Уразбага-Урысбага.

Уразбага исеменә Уразбакты исеме бик якын. Беренчесе морфологик яктан: «исем+хәзерге заман хикәя фигыль» моделе тәшкил итеп, «бәхет карый» дигән төшенчәне белдерсә, икенчесе «исем+үткән заман хикәя фигыль» моделе төзеп, «бәхет карады» дигән мәгънәне аңлата.

 

Фәндияр Гыйльманов.

Югары Урысбага

 

Ф.Гыйльманов язмасының тулы вариантын  җомга саныннан укый аласыз.

 

Теги:
Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Реклама
  • 23 октябрь 2017 - 14:24
    Защити себя!
  • Тормышыгызда нәрсәләрне үзгәртер идегез?
    38 кеше тавыш бирде
  • Яшел Үзән – Җиңү язы һәркем күңеленә яшәү дәрте, рухи көч өсти
  • Мин авылны сайлыйм!
  • «Ашыгырга ярамый, без бит балаларны йөртәбез!»
  • Яшел Үзәндә төрле милләт балалары татар телендә шигырьләр укыды
  • «Дуслар чабышы» Маяк спорт комплексында узды
  • Бакырчыда Мәүлид бәйрәме
  • Яшел Үзән пассажир автотранспорт предприятиясендә ничек бәйрәм иттеләр?
  • Авыр атлетлар кабат Яшел Үзәндә
  • Бакырчыда каз өмәсе
  • Яшел Үзән полициясе бәйрәм итте (ФОТОРЕПОРТАЖ)
  • 8 май 2018 - 10:44
    Сатам Авылда йорт сатам.
  • 8 май 2018 - 10:27
    Сатам ЖБИ-кольца, брусчатка заводского производства.
  • 20 март 2018 - 15:31
    Игътибар! Түбән Урысбага авыл җирлегенә сәркатип кирәк.
  • 19 май 2018 - 08:02
    ЧӘЧҮ БЫЕЛ АВЫР БАРА Аграр ел, уңыш җыеп алу белән көзен тәмамлана һәм кырларга беренче трактор керерлек булгач, язын кабат башлана.
    237
    0
    0
  • 21 май 2018 - 08:35
    Яшел Үзәндә Сабан туе кайчан була? Татар халкының милли сабан туе Яшел Үзәндә 16 июньдә уздырылачак.
    190
    0
    0
  • 21 май 2018 - 09:24
    Эш урыннарын бушаттылар ЯҮМР депутатлары сессиясендә Яшел Үзән муниципаль район башлыгы урынбасары Фоат Шәмсиевнең үз теләге белән эшеннән китүе билгеле булды.
    133
    0
    1
  • 19 май 2018 - 15:05
    Рәхмәт хаты Бакырчы авылында туып, хәзерге вакытта шушы авылда яшәүче, кадерле туганым, укытучым Рәхимулла кызы Рәйханә апа Зәйнуллинаның яңа гына табадан төшкән «Мин көзләргә гашыйк» һәм «Бакырчымда таңнар ата» дигән китапларын укып чыктым.
    128
    0
    1
  • 19 май 2018 - 13:59
    Күчмә Кубок кемнәр кулында? Бөтендөнья бию көне уңаеннан Норлат мәдәният йортында зур бию бәйрәме булды: 23 авыл Күчмә кубокны алу өчен көч сынашты.
    115
    0
    0
  • 19 май 2018 - 09:34
    БДИны Идел аръягы мәктәбе укучылары Яшел Үзәндә тапшыра Әле генә башланган иде, уку елы кабат ахырына якынлаша. Димәк, бердәм дәүләт имтиханнарын тапшырырга да күп калмады. Укучылар, укытучылар, әти-әниләр өчен бик дулкынландыргыч һәм җаваплы чор җитә.
    111
    0
    0
  • 19 май 2018 - 18:36
    Ачыктан-ачык: Илназ Гариповка әти булырга тәкъдим ясаганнар Популяр җырчы Илназ Гарипов белән соңгы арада әллә нинди хәлләр булып тора. Төрмәдә дә утырып чыкты, концертына памперслар да алып килделәр.
    104
    0
    0
  • 19 май 2018 - 17:21
    «Хәзер ботымны кисеп бирәм!» дигәч, әнине кочып еладык Миңа 10 яшь. Кояшлы матур җәйге көн. Бөтен кеше бәйрәмгә, Сабан туена әзерләнә. Без, балалар да, матур күлмәкләр, яулыкларны хәзерлибез. Кинәт коточкыч хәбәр – сугыш. Аяз көнне яшен суккандай булды. Аптырау, елау... Менә шуннан башланды мәхшәр.
    102
    0
    1
Ночной режим