Яшел Үзән

«Суслонгер солдаты» кем ул?

Бу сүзтезмә йөрәкләрне тетрәндереп, күңелләргә шом салып тора. Мондый атаманы безгә, сугыштан соң туган балаларга, кечкенә вакытта бик күп ишетергә туры килә иде. Гадәттә бу сүзләрне ике төрле мәгънәдә әйтәләр иде. Беренчесендә - бик тә ябык булган кешене жәлләп, икенчедән, шундый ук кешене мыскыл итеп. Суслонгер учлагы (учебный лагерь) Мари...

Бу сүзтезмә йөрәкләрне тетрәндереп, күңелләргә шом салып тора. Мондый атаманы безгә, сугыштан соң туган балаларга, кечкенә вакытта бик күп ишетергә туры килә иде.
Гадәттә бу сүзләрне ике төрле мәгънәдә әйтәләр иде. Беренчесендә - бик тә ябык булган кешене жәлләп, икенчедән, шундый ук кешене мыскыл итеп.
Суслонгер учлагы (учебный лагерь) Мари Иле республикасының Звенигово районындагы Суслонгер һәм Сурок станцияләре арасындагы урманнарда урнашкан. Бу җиргә, шушы урманнардан агач чыгару өчен, тар колеялы тимер юл төзелгән. Шулай ук монда шушы лагерьның полигоны да урнашкан була. Бу урыннарның икенче төрле атамасы - «сушилка». Чөнки монда сугышка алынган солдатлар, 2-3 айдан шыр сөяккә кала торган булган. Түзә алмаслык авыр хезмәт, ачлык-ялангачлык, каты режим үзенекен иткән: солдатлар концлагерь тоткыннарына әверелгән.
1941 елдан 1945 елга кадәр бу лагерьда 31, 46нчы запастагы укчы дивизияләр, 47нче өйрәнү укчы дивизиясе, 102, 105нче гаубица артиллериясе бригадалары, ПТР взводы командирлары (противотанковое ружье) төзелеп һәм «өйрәтелеп» сугышка җибәрелә. Монда сугышчан югалтулар юк диеп исәпләнелә, хәер, фронттан меңнәрчә километр еракта нинди сугышчан югалтулар булсын ди? Аның каравы ачлыктан, салкыннан, режимга түзә алмыйча үзләренә кул салган сугышчыларның исәбен беркем белми, андый исәп алып барылмаган, ә үлгәннәрне урман арасына алып чыгып күмгәннәр, өйләренә хәбәрсез югалды дип хат кына җибәргәннәр.
Бу лагерьга булачак сугышчыларны безнең республикадан, тирә-юньдәге республикалардан, Урал-Себердән, хәтта Урта Азиядән дә китергәннәр. Киендерү үтә дә начар, күбесе «гражданка» киемнәре белән йөргән. Моннан беркемне дә чыгармаганнар һәм кертмәгәннәр, ачлыкка түзә алмыйча качып китәргә тырышучыларны, тотып, строй алдына чыгарып атканнар. Булачак сугышчыларга юан-юан нарат бүрәнәләрне 5 км ераклыкка күтәртеп ташытканнар. Ашарга көнгә төрле катнашмалардан (опилка да) торган 200гр ипи һәм бераз ясмык салынган болгатма биргәннәр. Әле шул 200гр ипине үлчәгәндә дә старшина, офицерларга паекны арттыру өчен, үлчәүгә 5 тиен акча сала торган булган. Сирәк-мирәк кенә, качырып кына, чыгарылган хатлардан балаларының, ирләренең ачлыктан интегүен белгән хатыннары, әниләре, туганнары, үз авызыннан өзеп, ашарга китерә торган булганнар. Әле ул ризыкларның да яртысын ач часовой алып калган, хәтта ашханә янына түгелә торган бәрәңге кабыкларына да якын җибәрмәгәннәр. Җәй көннәрендә бераз җиңелрәк булган, чөнки сазлыкларда үсә торган кыргый җиләк-җимеш, гөмбәләр белән тукланырга мөмкинлек туган. Монда кешене 3 айдан артык тотмаганнар, хәер, артыгына түзә дә алмаганнар инде. Бу җирдән сугышка алып китүне, солдатлар оҗмахка эләгү белән тиңләгәннәр дип сөйлиләр шунда булган кешеләр. Мондагы хәлләр турындагы сүзләр, шушы сугышка китүчеләр аркылыдыр инде, Мәскәүгә дә барып ирешкән. Шуннан соң 1943 елда монда Ворошилов килә. Комиссия килгән төшкә, тал чыбыгыннан читәннәр белән үреп ике рәт күргәзмә траншея ясап куялар. Начальство күрсәтмә өйрәнүләрне карап, бер-ике солдат землянкасына кереп, ашханәдә көндезге ашны ашап, кичен яңадан поездга төялеп китеп тә бара. Ул көнне ашау-эчүне бик яхшы хәзерләгән булалар. Ворошилов Суслонгерда бер кешене аттырмый да, астырмый да. Фронтовик-ветераннар сөйләве буенча, Ворошилов киткәннән соң, ашату-эчерү бераз гына яхшырган. Монда булган хәлләрне ничек тә аңлатырга юк. Саботаж-диверсия булганмы, әллә инде җитәкчелек йомшак булган, әллә инде бөтен продукцияне фронтка җибәреп, мондагылар ничек тә түзәр әле дигәннәрме? Тик Суслонгер солдаты дигән сүзтезмә, ерак сугышның кайтавазы булып, хәзер дә колакларда шомлы яңгырый.
Фәндияр Гыйльманов.
Югары Урысбага

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
  • 23 января 2018 в 15:50
    Депутат кабул итә 2018 елның 31 гыйнварында 13 сәгатьтә “Бердәм Россия” сәяси партиясенең Яшел Үзән районындагы җирле бүлегендә  Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты Ирек Зиннуров халыкны кабул итә.
    22
    0
    0
  • 23 января 2018 в 14:42
    Энә дә – бүләк Мулла Илендә яшәүче  Мансур Насыйбуллин озак еллар Тольяттида гомер итсә дә, район хәлләре белән кызыксынып тору өчен “Яшел Үзән”гә языла.
    30
    0
    0
  • 23 января 2018 в 13:40
    200 һәм 2000 сумлык купюраны кабул итмәгән өчен 50000 штраф түләтәчәкләр 200 һәм 2000 меңлек купюралар, сирәк булса да, халык арасына чыкты. Кайберәүләр, әлегә сирәк күренгән купюраларны интернет аша кыйбаткарак бәягә сатарга тырышалар. Ә кайбер сатучылар, киресенчә, яңа номиналлы акчаны кабул итәргә теләмиләр.
    36
    0
    0
  • 23 января 2018 в 12:06
    Гел хыянәт Яңа ел бәйрәмнәренең озын булуы берәүләрнең кунакка иркенләп йөрер­гә, берәүләргә эшсезлектән эш эзләп йөрү генә. Нигә кирәк шулкадәр ял көне?!
    49
    0
    1
  • 23 января 2018 в 10:42
    Гендиректор Техмаша Владимир Лепин посетил POZIS В рамках рабочего визита в Татарстан компанию POZIS (АО «ПОЗиС»), входящую в Госкорпорацию Ростех, посетила делегация топ-менеджмента концерна «Техмаш» во главе с генеральным директором Владимиром Лепиным. Это первое знакомство руководителя холдинга с зеленодольским заводом.
    33
    0
    0
  • 22 января 2018 в 19:57
    Татарстанда буран өч көн дәвам итәчәк Алдагы өч тәүлектә республика территориясендә урыны белән кар явачак, 23 гыйнвардан 24енә каршы төндә көчле буран көтелә.
    52
    0
    0
  • 22 января 2018 в 18:46
    “Яшел Үзән” бүләк өләшә Газетабызга 2018 елның беренче яртыеллыгына язылучылар арасында бүләкләр уйнатачакбыз дигән идек. Сүзебездә тордык. Җирәбә нәтиҗәсендә билгеләнгән җиңүчеләрнең исемлеген “Яшел Үзән”ебезнең узган җомга санында бастырып та чыгардык.
    78
    0
    0
  • 22 января 2018 в 17:22
    Яшел Үзәндә яшәүчеләрне һәм кибетләрне талаучы тотылды Видеокүзәтү камералары Яшел Үзән эчке эшләр бүлеге оперативникларына серияле талаучыны тоткарларга ярдәм итә.
    76
    0
    0
  • 22 января 2018 в 16:26
    Татарстан синоптиклары буран һәм көчле җил хакында кисәтә Буран вакытында күз күреме 1-2 чакрымга кадәр кими, дип кисәтә синоптиклар.
    59
    0
    0
  • 22 января 2018 в 15:36
    Бәйге тәмамлана Традиция буларак Яшел Үзән районы башлыгы һәм «Яшел Үзән» газетасы призына ел саен үткәрелә торган “Безнең йортта – Яңа ел” дип исемләнгән бәйге игълан иткән идек. Конкурс ахырына якынлаша.
    74
    0
    1
  • 22 января 2018 в 14:40
    Илсөя Завилейская: “ Киләчәктә дә бергә булыйк, хөрмәтле укучыларыбыз!” “Яшел Үзән” бүләкләр өләшә башлады.Ни кызганыч, бүләкләрне лоторея уйнаткан кебек кенә уйнаттык шул, газетага язылучыларның барысына да бүләк алырлык хәлебез юк. Кызганыч, күпчелек шулай аңлаган булып чыкты.
    74
    0
    1
  • 22 января 2018 в 13:32
    Бүгенгә ТНВ каналы тапшырулары вакыты Күпсанлы укучыларыбыз соравы буенча
    65
    0
    0
  • 22 января 2018 в 13:10
    КЛАРА ФИЛИППОВА: "МИН КАРШЫ ТҮГЕЛ!" Мин, һич тә, каршы түгел.  Кисен татар кызы калфакны! Зурласыннар тарихыбызны, оныттырмыйк яшьләребезне!
    66
    0
    0
Реклама
  • 23 октября 2017 в 14:24
    Защити себя!
  • Бакырчыда Мәүлид бәйрәме
  • Яшел Үзән пассажир автотранспорт предприятиясендә ничек бәйрәм иттеләр?
  • Авыр атлетлар кабат Яшел Үзәндә
  • Бакырчыда каз өмәсе
  • Яшел Үзән полициясе бәйрәм итте (ФОТОРЕПОРТАЖ)
  • Газовикларның риск зонасына васильеволылар да эләгә
  • Безнең кораблар Гарәп диңгезен иңли башлады
  • Маякта йозлэгэн казый жыелды. Нэрсэ булган???
  • МЕТЕОРда балалар өчен оештырылган ярыш
  • Юныс Сафиуллин белән очрашу кичәсе
  • 1 ноября 2017 в 10:53
    БЕЗ СЕЗНЕ КӨТӘБЕЗ! Белдерүләрегезне 5-67-02 телефоны аша яки Гоголь ур, 23а йортына килеп калдыра аласыз.
  • 20 января 2018 в 20:27
    Мулла Иле егете бит ул! Узган елның декабрь ахырында Яшел Үзән шәһәре һәм районының 50 сәләтле укучысы музыка театрының колонналы залында башлык Александр Тыгин белән очрашты. Мондый бәхет республика, бөтенроссия буенча фән олимпиадаларында, иҗади бәйгеләрдә, билгеле спорт ярышларында җиңү яулаган, иҗтимагый тормышта актив катнашкан балаларга елмайды. Башкаларга үрнәк булып торган укучыларның әти-әниләре дә чакырулы иде.
    156
    0
    4
  • 22 января 2018 в 11:41
    Фаҗига артыннан фаҗига: биш бала ятим Гаиләдә бу икенче фаҗига – бер ел элек әтиләре ДТПда һәлак була.
    145
    0
    0
  • 20 января 2018 в 18:40
    «Бакырчымда таңнар ата» Әй, Бакырчым, минем туган җирем, Тирә-якта сиңа тиңнәр юк! Туган авылының чын патриоты, аның әле бик күп гасырлар яшәвен бар булганы белән теләп, киләчәге, язмышы өчен ихлас борчылучы шәхес, бакырчылы Рәйханә Зәйнуллинаның «Бакырчымда таңнар ата» дип тирән мәгънә салынган исем астында 287 битле китабы яңа гына табадан төшеп, дөнья күрде.
    132
    0
    1
  • 20 января 2018 в 15:26
    Күңелемдәгесен әйтәм Идел катса да, шатлык китермәде. Авылга барыбер юл кыскармады. Боз кичүе - бер якка 170 сум. Артык кыйммәт. Әйләнгечтән кайтырга туры киләчәк.
    123
    0
    2
  • 20 января 2018 в 09:52
    Урамда – кыш... Чана, чаңгы шуар чак Спорт белән шөгыльләнү бүген, чынлап та, модада. Элек тә чаңгыда, тимераякта шуа, хоккей уйный идек инде, диярсез. Шулайдыр да, тик бүген авылларда, берсеннән-берсе күреп, сәламәт яшәү рәвеше алып барырга омтылучыларның көннән-көн артуы үзенә бер күңелле. Авылны һич кенә дә кышкы йокыга талган дип әйтеп булмый, җәмәгать. Киресенчә, кичен салада икенче тормыш башлана гына әле.
    112
    0
    0
  • 21 января 2018 в 17:40
    Тоташ моңнан гына тора Яшел Үзәнне җырчылар ярата, бер-бер артлы килеп кенә торалар. Берсенең дә хәтерен калдырмый райондашлар – тамашаларга ябырылып килә. Әле бер концертны да калдырмаучы тамашачыларны да беләм мин.
    107
    0
    0
  • 21 января 2018 в 19:59
    Бүләкләр уйнатылды, йә, җиңүчеләр кем? Подписка бәясе артуга карамастан, быел да безнең белән яңа елга аяк баскан укучыларыбыз арасында бүләкләр уйнаттык. Бу – матур традицияләребезнең берсе. Без инде гади генә район газетасы редакциясе буларак, сезне әллә нинди зур, кыйммәтле призлар белән кызыктыра алмыйбыз. Шулай да, энә дә бүләк, дөя дә диләрме әле, эш аның кыйммәтендә түгел. Шөкер, мул тормышта яшибез, барысы да бар һәм берәүне дә берни белән дә кызыктырып булмый бүгенге көндә. Ә көтмәгәндә бүләк отып кую үзе бер күңелле һәм рәхәт бит ул.
    87
    0
    0
  • 20 января 2018 в 08:40
    Дмитрий Рогозин: «Без сезнең эштән канәгать» А.М.Горький исемендәге Яшел Үзән заводында 22160 проектындагы патруль корабле сериясендә алтынчы корабльгә нигез салу тантанасы булды.
    85
    0
    0