Яшел Үзән

«Суслонгер солдаты» кем ул?

Бу сүзтезмә йөрәкләрне тетрәндереп, күңелләргә шом салып тора. Мондый атаманы безгә, сугыштан соң туган балаларга, кечкенә вакытта бик күп ишетергә туры килә иде. Гадәттә бу сүзләрне ике төрле мәгънәдә әйтәләр иде. Беренчесендә - бик тә ябык булган кешене жәлләп, икенчедән, шундый ук кешене мыскыл итеп. Суслонгер учлагы (учебный лагерь) Мари...

Бу сүзтезмә йөрәкләрне тетрәндереп, күңелләргә шом салып тора. Мондый атаманы безгә, сугыштан соң туган балаларга, кечкенә вакытта бик күп ишетергә туры килә иде.
Гадәттә бу сүзләрне ике төрле мәгънәдә әйтәләр иде. Беренчесендә - бик тә ябык булган кешене жәлләп, икенчедән, шундый ук кешене мыскыл итеп.
Суслонгер учлагы (учебный лагерь) Мари Иле республикасының Звенигово районындагы Суслонгер һәм Сурок станцияләре арасындагы урманнарда урнашкан. Бу җиргә, шушы урманнардан агач чыгару өчен, тар колеялы тимер юл төзелгән. Шулай ук монда шушы лагерьның полигоны да урнашкан була. Бу урыннарның икенче төрле атамасы - «сушилка». Чөнки монда сугышка алынган солдатлар, 2-3 айдан шыр сөяккә кала торган булган. Түзә алмаслык авыр хезмәт, ачлык-ялангачлык, каты режим үзенекен иткән: солдатлар концлагерь тоткыннарына әверелгән.
1941 елдан 1945 елга кадәр бу лагерьда 31, 46нчы запастагы укчы дивизияләр, 47нче өйрәнү укчы дивизиясе, 102, 105нче гаубица артиллериясе бригадалары, ПТР взводы командирлары (противотанковое ружье) төзелеп һәм «өйрәтелеп» сугышка җибәрелә. Монда сугышчан югалтулар юк диеп исәпләнелә, хәер, фронттан меңнәрчә километр еракта нинди сугышчан югалтулар булсын ди? Аның каравы ачлыктан, салкыннан, режимга түзә алмыйча үзләренә кул салган сугышчыларның исәбен беркем белми, андый исәп алып барылмаган, ә үлгәннәрне урман арасына алып чыгып күмгәннәр, өйләренә хәбәрсез югалды дип хат кына җибәргәннәр.
Бу лагерьга булачак сугышчыларны безнең республикадан, тирә-юньдәге республикалардан, Урал-Себердән, хәтта Урта Азиядән дә китергәннәр. Киендерү үтә дә начар, күбесе «гражданка» киемнәре белән йөргән. Моннан беркемне дә чыгармаганнар һәм кертмәгәннәр, ачлыкка түзә алмыйча качып китәргә тырышучыларны, тотып, строй алдына чыгарып атканнар. Булачак сугышчыларга юан-юан нарат бүрәнәләрне 5 км ераклыкка күтәртеп ташытканнар. Ашарга көнгә төрле катнашмалардан (опилка да) торган 200гр ипи һәм бераз ясмык салынган болгатма биргәннәр. Әле шул 200гр ипине үлчәгәндә дә старшина, офицерларга паекны арттыру өчен, үлчәүгә 5 тиен акча сала торган булган. Сирәк-мирәк кенә, качырып кына, чыгарылган хатлардан балаларының, ирләренең ачлыктан интегүен белгән хатыннары, әниләре, туганнары, үз авызыннан өзеп, ашарга китерә торган булганнар. Әле ул ризыкларның да яртысын ач часовой алып калган, хәтта ашханә янына түгелә торган бәрәңге кабыкларына да якын җибәрмәгәннәр. Җәй көннәрендә бераз җиңелрәк булган, чөнки сазлыкларда үсә торган кыргый җиләк-җимеш, гөмбәләр белән тукланырга мөмкинлек туган. Монда кешене 3 айдан артык тотмаганнар, хәер, артыгына түзә дә алмаганнар инде. Бу җирдән сугышка алып китүне, солдатлар оҗмахка эләгү белән тиңләгәннәр дип сөйлиләр шунда булган кешеләр. Мондагы хәлләр турындагы сүзләр, шушы сугышка китүчеләр аркылыдыр инде, Мәскәүгә дә барып ирешкән. Шуннан соң 1943 елда монда Ворошилов килә. Комиссия килгән төшкә, тал чыбыгыннан читәннәр белән үреп ике рәт күргәзмә траншея ясап куялар. Начальство күрсәтмә өйрәнүләрне карап, бер-ике солдат землянкасына кереп, ашханәдә көндезге ашны ашап, кичен яңадан поездга төялеп китеп тә бара. Ул көнне ашау-эчүне бик яхшы хәзерләгән булалар. Ворошилов Суслонгерда бер кешене аттырмый да, астырмый да. Фронтовик-ветераннар сөйләве буенча, Ворошилов киткәннән соң, ашату-эчерү бераз гына яхшырган. Монда булган хәлләрне ничек тә аңлатырга юк. Саботаж-диверсия булганмы, әллә инде җитәкчелек йомшак булган, әллә инде бөтен продукцияне фронтка җибәреп, мондагылар ничек тә түзәр әле дигәннәрме? Тик Суслонгер солдаты дигән сүзтезмә, ерак сугышның кайтавазы булып, хәзер дә колакларда шомлы яңгырый.
Фәндияр Гыйльманов.
Югары Урысбага

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
  • 20 мая 2018 - 15:00
    Рөстәм һәм Ләйлә Галиевлар: «Кызлар бездән көлә» Татар эстрадасының тагын бер җырлы гаиләсе, ТМТВ премиясе лауреатлары – Рөстәм һәм Ләйлә Галиевлар зур кызлары Риананың чыгарылыш кичәсенә әзерләнә икән. Юк, шундый зур кызлары бар микән дип аптырамагыз!
    24
    0
    0
  • 20 мая 2018 - 13:14
    Виктор Колотов – футбол йолдызы Якташыбыз футболчы Виктор Колотов спорт карьерасын Юдинода һәм Яшел Үзәндә башлый һәм чын футбол йолдызына әйләнә.
    13
    0
    0
  • 20 мая 2018 - 11:59
    Банк исәп-хисапларыннан урлаулар өчен җәза көчәйтелгән Заман алга барган һәм электрон исәп-хисаплар, банк карталары киң кулланылышка кергән саен, шуларга бәйле хокук бозулар да була. Мошенниклык очраклары да арта.
    15
    0
    0
  • 20 мая 2018 - 10:48
    Күңелемдәгесен әйтәм Олы Ачасырның Татарстан урамында чүп контейнерларын көздән бирле түкмиләр, чүпкә батабыз, зинһар ярдәм итегез!
    32
    0
    0
  • 20 мая 2018 - 09:03
    Шәхси хуҗалыклар үзе өчен мал чалганда ветеринария белешмәсе кирәкми Терлекләр җирлектә махсус булдырылган урыннарда гына суелырга тиеш.
    31
    0
    0
  • 20 мая 2018 - 07:59
    Рәсемнәрдә – милли бизәкләр Яшел Үзән мөселман дөньясы киләчәк буынны тәрбияләү буенча үзеннән зур өлеш кертә. Менә апрель аенда гына шәһәр мәдрәсәсендә Коръән уку бәйгесе булып узса, хәзер район мөхтәсибәте балалар арасында «Милли бизәкләр» рәсем бәйгесе оештырды.
    31
    0
    0
  • 19 мая 2018 - 18:36
    Ачыктан-ачык: Илназ Гариповка әти булырга тәкъдим ясаганнар Популяр җырчы Илназ Гарипов белән соңгы арада әллә нинди хәлләр булып тора. Төрмәдә дә утырып чыкты, концертына памперслар да алып килделәр.
    67
    0
    0
  • 19 мая 2018 - 17:21
    «Хәзер ботымны кисеп бирәм!» дигәч, әнине кочып еладык Миңа 10 яшь. Кояшлы матур җәйге көн. Бөтен кеше бәйрәмгә, Сабан туена әзерләнә. Без, балалар да, матур күлмәкләр, яулыкларны хәзерлибез. Кинәт коточкыч хәбәр – сугыш. Аяз көнне яшен суккандай булды. Аптырау, елау... Менә шуннан башланды мәхшәр.
    67
    0
    1
  • 19 мая 2018 - 15:05
    Рәхмәт хаты Бакырчы авылында туып, хәзерге вакытта шушы авылда яшәүче, кадерле туганым, укытучым Рәхимулла кызы Рәйханә апа Зәйнуллинаның яңа гына табадан төшкән «Мин көзләргә гашыйк» һәм «Бакырчымда таңнар ата» дигән китапларын укып чыктым.
    78
    0
    1
  • 19 мая 2018 - 13:59
    Күчмә Кубок кемнәр кулында? Бөтендөнья бию көне уңаеннан Норлат мәдәният йортында зур бию бәйрәме булды: 23 авыл Күчмә кубокны алу өчен көч сынашты.
    75
    0
    0
  • 19 мая 2018 - 12:44
    Татар Наратлысы яңа һәйкәлле булды Татар Наратлысы авылы халкы быелгы язны, илебез өчен мөһим булган Бөек Җиңү көнен аеруча дулкынланып, шатланып каршы алды.
    45
    0
    0
  • 19 мая 2018 - 10:59
    Җәннәт капкалары ачык, уразада булыйк! Без, ниһаять, мөбарәк һәм рәхмәтле Рамазан аена кердек. Быел Ураза табигатьнең бик матур чорына туры килүе белән үзенчәлекле булыр.
    42
    0
    0
  • 19 мая 2018 - 09:34
    БДИны Идел аръягы мәктәбе укучылары Яшел Үзәндә тапшыра Әле генә башланган иде, уку елы кабат ахырына якынлаша. Димәк, бердәм дәүләт имтиханнарын тапшырырга да күп калмады. Укучылар, укытучылар, әти-әниләр өчен бик дулкынландыргыч һәм җаваплы чор җитә.
    55
    0
    0
Реклама
  • 23 октября 2017 - 14:24
    Защити себя!
  • Тормышыгызда нәрсәләрне үзгәртер идегез?
    Проголосовало 36 человек
  • Яшел Үзән – Җиңү язы һәркем күңеленә яшәү дәрте, рухи көч өсти
  • Мин авылны сайлыйм!
  • «Ашыгырга ярамый, без бит балаларны йөртәбез!»
  • Яшел Үзәндә төрле милләт балалары татар телендә шигырьләр укыды
  • «Дуслар чабышы» Маяк спорт комплексында узды
  • Бакырчыда Мәүлид бәйрәме
  • Яшел Үзән пассажир автотранспорт предприятиясендә ничек бәйрәм иттеләр?
  • Авыр атлетлар кабат Яшел Үзәндә
  • Бакырчыда каз өмәсе
  • Яшел Үзән полициясе бәйрәм итте (ФОТОРЕПОРТАЖ)
  • 8 мая 2018 - 10:44
    Сатам Авылда йорт сатам.
  • 8 мая 2018 - 10:27
    Сатам ЖБИ-кольца, брусчатка заводского производства.
  • 20 марта 2018 - 15:31
    Игътибар! Түбән Урысбага авыл җирлегенә сәркатип кирәк.
Ночной режим